نقش تغذیه در سلامت دهان و دندان(بخش اول)

بخش اول : مواد غذایی
دکتر رضا آمری نیا: آشامیدنى ها و تعداد وعده هاى غذایى با تاثیرى كه بر روى میكروب هاى موجود در محیط دهان و دندان مى گذارند، نقش مهمى را درتكامل دندان و لثه و همین طور نسوج و ساختار استخوانى محیط دهان و همچنین پیشگیرى از انواع بیمارى هاى دهان و دندان دارند كه عمدتاً این تاثیرات به شكل سیستمیك است. كمبود ویتامین هاى B ،B12، C، ریبوفلاوین، فولات ها و مواد معدنى چون روى، آهن و در كاهش روند ترمیم نسوج دهانى موثرند. به همان نسبت كه كمبود مواد یادشده در شكل گیرى و سلامت دهان و دندان موثر است متقابلاً شكل و سلامت حفره دهان نیز در دریافت مواد فوق و استفاده از آنها نقش دارند یا به عبارتى مى توان گفت این دو وضعیت به گونه اى به هم وابسته اند. بیمارى هاى دهان عمدتاً در پى پوسیدگى دندان ها ایجاد مى شود. فقدان یك یا چند دندان و یا بى دندانى كامل در بیماران بالاى ۶۵ سال رایج است كه این خود تاثیر بسزایى در تغذیه این دسته از افراد دارد كه علاوه برآن باعث اخلال در رشد، تكامل، بقا و ساختار حفره دهانى مى شود. جزئیات اشاره شده در ذیل بخشى از این مشكلات را مطرح مى سازد. بیمارى هاى پریودنتال به صورت یك بیمارى موضعى و سیستمیك محسوب مى شود. كمبود موادى مانند ویتامین هاى A ،C، E، فولات ها و بتاكاروتن و املاح معدنى چون كلسیم، فسفر و روى در ایجاد بیمارى یادشده نقش موثرى دارند. سرطان هاى دهان كه اغلب در اثر استفاده بیش از حد در مصرف تنباكو و الكل رخ مى دهد با اینكه از سویى باعث افزایش نیاز به كسب انرژى و مصرف مواد غذایى در بیمار مى شود از طرف دیگر مشكل توانایى در خوردن و تغذیه را براى وى به ارمغان مى آورد كه این عمدتاً مى تواند ناشى از روش هاى درمانى مانند جراحى ها، رادیوتراپى، شیمى درمانى و سایر موارد درمانى باشد. از بیمارى هاى حاد و مزمن دیگرى كه مى توانند در توانایى خوردن تاثیر منفى داشته باشند مى توان به دیابت كنترل نشده اشاره كرد كه توام با سندرم سوزش زبان، برفك و خشكى دهان است همچنین مشكلات دهانى ناشى از نقص سیستم ایمنى از قبیل سندرم اكتسابى نقص ایمنى (ایدز) است.

 نقش تغذیه در تكامل دندان
تكامل دندان هاى شیرى در ماه دوم و سوم جنینى آغاز مى شود و معدنى شدن آنها در ماه چهارم جنینى تا دهه اول زندگى فرد ادامه دارد. مواد غذایى كه جنین از مادر دریافت مى نماید نقش موثرى در تشكیل و تكامل ساختار دندان ها در مرحله قبل از رویش آنها دارد. تشكیل دندان ها با معدنى شدن ماتریكس پروتئینى آنها همراه است. در عاج، پروتئین به صورت الیاف كلاژن هستند كه براى ساخت آنها وجود ویتامین C ضرورى است و یتامین D جزء اساسى جهت تشكیل بلور هاى هیدروكسى آپاتیت از كلسیم و فسفر است، فلوراید نیز با اضافه شدن روى بلور هاى هیدروكسى آپاتیتیك لایه مقاوم به پوسیدگى را روى دندان ها ایجاد مى كند. تغذیه و رژیم غذایى در تمام مراحل تكامل، رویش و بقاى دندان موثر است. پس از رویش تغذیه نقش موثر و مداومى در تكامل و تقویت و معدنى شدن مینا و بقیه اجزاى دندان دارد. نقش موضعى مواد غذایى مصرفى به ویژه از طریق كربوهیدرات هاى تخمیرشدنى و تعداد دفعات مصرف غذا كه در پى آن تولید اكسید هاى آلى توسط باكترى هاى دهان از این مواد موجب پوسیدگى مى شود را نباید فراموش كرد كه در طول زندگى فرد رژیم غذایى نقش موثرى را در دندان ها، استخوان ها، پایدارى نسوج دهان و مقاومت در مقابل عفونت و افزایش عمر دندان ها دارد.
• پوسیدگى دندانى
پوسیدگى دندان یكى از رایج ترین بیمارى هاى عفونى است و براساس گزارشات پنج برابر رایج تر از آسم است. در نتیجه تقریباً ۲۰درصد تا ۵۰درصد بچه هاى ایالات متحده ۸۰درصد دندان هایشان پوسیده است. بررسى پوسیدگى دندان ها نشان مى دهد كه بچه هایى كه والدین آنها حداقل تا لیسانس تحصیل كرده اند كمتر از بچه هایى كه والدین آنها كمتر از لیسانس هستند به پوسیدگى دندان ها مبتلا هستند. ایجاد پوسیدگى به عواملى چون تركیبات مینا و عاج، محل قرارگیرى دندان ها، نوع و میزان بزاق، وجود شیارها و حفرات در تاج دندان بستگى دارد و تركیبات بزاق را هم باید به آن اضافه كرد. بزاق هاى الكالوئیدى اثر پیشگیرانه دارند به همان میزان كه بزاق اسیدى موجب افزایش خطر پوسیدگى مى شود روش زندگى نیز در این پدیده موثر است. اینكه نقش جداگانه اى براى عوامل تغذیه خانوادگى، الگوى تغذیه با عوامل ژنتیكى در عین مطرح بودن قائل باشیم كار دشوارى است. باكترى ها عامل اساسى در ایجاد پوسیدگى هستند.
• عوامل تغذیه اى موثر بر ایجاد پوسیدگى
تعداد دفعات مصرف كربوهیدرات هاى قابل تخمیر، نوع تغذیه، تعداد دفعات غذا خوردن، تركیبات مواد غذایى و آشامیدنى، مدت زمان تماس دندان با مواد غذایى و آشامیدنى. كربوهیدرات هاى قابل تخمیر ماده ایده آل براى باكترى ها هستند و فرآورده هاى اسیدى ناشى از آنها موجب كاهش PH بزاق به پایین تر از ۵/۵ مى شوند كه زمینه مناسب را براى تولید پوسیدگى فراهم مى آورند. مواد قندى تخمیر شونده در چهار گروه از شش گروه مواد غذایى موجود هستند. ۱- حبوبات۲- میوه ها۳ - فرآورده هاى لبنى۴ - مواد قندى. با وجود اینكه بعضى سبزیجات نیز شامل مواد قندى تخمیر شدنى هستند ولى گزارشى مبنى بر پوسیدگى زایى آنها ارائه نشده است. موادى چون نشاسته كه بالقوه داراى قابلیت تخمیر هستند موجب كاهشPH بزاق به كمتر از ۵/۵ مى شود. بیسكویت، كراكر، چیپس، نان و انواع میوه ها (تازه، خشك و كمپوت) و همچنین آب میوه ها نیز پوسیدگى زا هستند