ز آب خرد، ماهی خرد خیزد --- نهنگ آن به که از دریا گریزد."
"زاغم زد و زو غم زد، پس مانده کلاغ کورم زد."
"زبان بریده بکنجی نشسته صم بکم --- به از کسی که نباشد زبانش اندر حکم." (( سعدی ))
"زبان خر را خلج میدونه."
"زبان خوش، مار را از سوراخ بیرون میآورد."
"زبان سرخ سر سبز میدهد بر باد --- بهوش باش که سر در سر زبان نکنی."
"زبان گوشت است بهر طرف که بچرخانی میچرخه."
"زخم زبان از زخم شمشیر بدتره."
"زدی ضربتی ضربتی نوش کن."
"زرد آلو را میخورند برای هسته‌اش."
"زرنگی زیاد فقر میآره."
"زرنگی زیاد مایه جوانمرگیست."
"ز عشق تا بصبوری هزار فرسنگ است." (( دلی که عاشق و صابر بود مگر سنگ است؟" )) (( سعدی ))
"زعفران که زیاد شد بخورد خر میدهند."
"زکوه تخم مرغ یک دانه پنبه دونه است."
"زمانه ایست که هر کس بخود گرفتار است." (( تو هم در آینه حیران حسن خویشی."."." )) (( آصفی هروی ))
"زمانه با تو نسازد، تو با زمانه بساز."
"زمستان رفت و رو سیاهی به زغال موند."
"زن آبستن گل میخوره اما گل داغستان."
"زن ازغازه سرخ رو شود و مرد از غزا."
"زن بد را اگر در شیشه هم بکنند کار خودشو میکنه."
"زن بلاست، اما الهی هیچ خانه‌ای بی‌بلا نباشه."
"زن بیوه را میوه‌اش میخواهند."
"زن تا نزائیده دلبره، وقتیکه زائید مادره."
"زن جوان را تیری به پهلو نشیند به که پیری."
"زن راضی، مرد راضی، گور پدر قاضی."
"زن سلیطه سگ بی‌قلاده است."
"زن که رسید به بیست، باید بحالش گریست."
"زنگوله پای تابوت."
"زن نجیب گرفتن آسونه، ولی نگهداریش مشکله."
"زن و شوهر جنگ کنند، ابلهان باور کنند."
"زنی که جهاز نداره، اینهمه ناز نداره."
"زورش بخر نمیرسه پالون خر را بر میداره."
"زور داری، حرفت پیشه."
"زور دار پول نمیخواد، بی‌زور هم پول نمیخواد."
"زهر طرف که کشته شود ***** است."
"زیر اندازش زمین است و رواندازش آسمون."
"زیر پای کسی پوست خربزه گذاشتن."
"زیر دمش سست است."
"زیر دیگ آتش است و زیر آدم آدم."
"زیر سرش بلنده."
"زیر شالش قرصه."
"زیر کاسه نیم کاسه ایست."
"زیره به کرمان میبره."

ذات نایافته از هستی بخش --- کی تواند که شود هستی بخش؟"." (( جامی ))
"ذره ذره کاندرین ارض و سماست --- جنس خود را همچو کاه و کهرباست." ((مولوی ))
"ذره ذره جمع گردد وانگهی دریا شود."

ر
"راستی هیبت اللهی یا میخواهی منو بترسونی؟"."
"راه دزد زده تا چهل روز امنه."
"راه دویده، کفش دریده."
"رحمت بکفن دزد اولی."
"رخت دو جاری را در یک طشت نمیشه شست."
"رستم است و یکدست اسلحه."
"رستم در حمام است."
"رستم صولت و افندی پیزی."
"رسیده بود بلایی ولی به خیر گذشت." (( نریخت درد می و محتسبز دیر گذشت."."." )) (( آصفی هروی ))
"رطب خورده کی منع رطب چون کند."
"رفت زیر ابروش را برداره چشمش را هم کور کرد."
"رفت به نان برسه بجان رسید."
"رفتم ثواب کنم کباب شدم."
"رفتم خونه خاله دلم واشه، خاله خسبید دلم پوسید."
"رفتم شهر کورها، دیدم همه کور، من‌هم کور."
"رقاصه نمیتونست برقصه میگفت زمین کجه."
"رند را بند و قحبه را پند سود نکند."
"رنگم ببین و حالمو نپرس."
"روبرو خاله و پشت سر چاله."
"روده بزرگه روده کوچیکه رو خورد."
"روز از نو، روزی از نو."
"روز گار آئینه را محتاج خاکستر کند."
"روزگار است اینکه گه عزت دهد و گه خوار دارد --- چرخ بازیگر از این بازیچه‌ها بسیار دارد."(( قائم مقام فراهانی ))
"روزه خوردنشو دیدم، ولی نماز کردنش را ندیده ام."
"روزی به قدمه."
"روزی گریه دست زن شلخته است."
"روضه خوان پشمه چال است."
"روغن چراغ ریخته وقف امامزاده."
"روغن روی روغن میره، بلغور، خشک میمونه."
"رو مسخرگی پیشه کن و مطربی آموز --- تا داد خود از کهتر و مهتر بستانی." (( عبید زاکانی ))
"روی گدا سیاهه ولی کیسه‌اش پره."
"ریسمان سوخت و کجیش بیرون نرفت."
"ریش و قیچی هر دو در دست شماست."

"دادن بدیوانگی گرفتن بعاقلی."
"دارندگیست و برازندگی."
"داری طرب کن، نداری طلب کن."
"داشتم داشتم حساب نیست، دارم دارم حسابه."
"دانا داند و پرسد نادان نداند و نپرسد."
"دانا گوشت میخورد نادان چغندر."
"دانه فلفل سیاه و خال مهرویان سیاه --- هر دو جانسوز است اما این کجا و آن کجا."
"دایه از مادر مهربانتر را باید پستن برید."
"دختر، تخم تر تیزک است."
"دختر تنبل، مادر کدبانو را دوست داره."
"دخترمیخواهی ماماش را بین --- کرباس میخواهی پهناش را ببین."
"دختر همسایه هر چه چل‌تر برای ما بهتر."
"دختری که مادرش تعریف بکنه برای آقا دائیش خوبه."
"درازی شاه خانم به پهنای ماه خانم در."
"در بیابان گرسنه را شلغم پخته به ز نقره خام."
"در بیابان لنگه کفش، نعمت خداست."
"در پس هر گریه آخر خنده‌ایست."
"در جنگ، حلوا تقسیم نمی‌کنند."
"در جوانی مستی، در پیری سستی، پس کی خدا پرستی؟"."
"در جهان هر کس که داره نان مفت، میتواند حرفهای خوب گفت."
"در جهنم عقربی هست که از دستش به مار غاشیه پناه می‌برند."
"در جیبش را تار عنکبوت گرفته است."
"در چهل سالگی طنبور میآموزد در گور استاد خواهد شد."
"در حوضی که ماهی نیست، قورباغه سپهسالاره."
"در خانه‌ات را ببند همسایه تو دزد نکن."
"در خانه اگر کس است یک‌حرف بس است."
"در خانه بیعاره‌ها نقاره می‌زنند."
"در خانه مور، شبنمی طوفانست."
"در خانه هر چه، مهمان هر که."
"درخت اگر متحرک شدی ز جای بجای --- نه جور اره کشیدی نه جفای تبر."
"درخت پر‌بار، سنگ می‌خوره."
"درخت کاهلی بارش گرسنگی است."
"درخت کج جز بآتش راست نمی‌شه."
"درخت گردکان باین بلندی --- درخت خربزه الله اکبر."
"درخت هر چه بارش بیش‌تر بشه، سرش پائین‌تر میاد."
"درد دل خودم کم بود، اینهم غرغر همسایه."
"درد، کوه کوه میاد، مومو میره."
"در دروازه را میشه بست، اما در دهن مردم و نمیشه بست."
"در دنیا همیشه بیک پاشنه نمی‌چرخه."
"در دنیا یه خوبی می‌مونه یه بدی."
"در دیزی وازه، حیای گربه کجا رفته."
"در زمستان، الو، به از پلوه."
"در زمستان یه جل بهتر از یه دسته گله."
"درزی در کوزه افتاد."
"در زیر این گنبد آبنوسی، یکجا عزاست یک‌جا عروسی."
"درس ادیب اگر بود زمزمه محبتی --- جمعه به مکتب آورد طفل گریز پای را." ((‌ نظیری نیشابوری ))
"در شهر کورها یه چشمی پادشاست."
"در شهر نی‌سواران باید سوار نی شد."
"در عفو لذتیست که در انتقام نیست."
"در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست." ((‌ حافظ شیرازی ))
"در کف شیر نر خونخواره‌ای --- غیر از تسلیم و رضا کو چاره‌ای؟"
"در مجلس خود راه مده همچو منی را --- کافسرده دل افسرده کند انجمنی را."
"درم داران عالم را کرم نیست --- کریمان را بدست اندر درم نیست."
"در مسجده، نه کند نیست نه سوزوندنی."
"در نمک ریختن توی دیگ باید به مرد پشت کرد."
"درویش از ده رانده، ادعای کدخدائی کند."
"درویش مومیائی، هی میگی و نمیائی."
"درویش را گفتند: در دکانتو ببند دهنشو هم گذاشت."
"در، همیشه بیک پاشنه نمی‌گرده."
"درهفت آسمان یک ستاره نداره."
"دزد،آب گرون می‌خوره."
"دزد بازار آشفته می‌خواهد."
"دزد باش و مرد باش."
"دزد به یک راه می‌رود، صاحب مال به هزار راه."
"دزد حاضر و بز حاضر."
"دزد ناشی به کاهدون میزنه."
"دزدی آنهم شلغم؟"."
"دزدی که نسیم را بدزدد دزد است."
"دست بالای دست بسیار است." (( در جهان پیل مست بسیار است."."." ))
"دست به دنبک هر کی بزنی صدا میده."
"دست بریده قدر دست بریده را میدونه."
"دست بشکند در آستین، سر بشکند درکلاه."
"دست بیچاره چون بجان نرسد --- چاره جز پیرهن دریدن نیست."
"دست بی‌هنر کفچه گدائیست."
"دست پشت سر نداره."
"دست پیش را گرفته که پس نیفته."
"دستت چربه، بمال سرت."
"دستت چو نمی‌رسد به خانم --- دریاب کنیز مطبخی را."
"دستت چو نمی‌رسد به کوکو، خشکه پلو را فرو کو."
"دست‌تنگی بدتر از دلتنگی است."
"دست خالی برای تو سر زدن خوبه."
"دست در کاسه و مشت در پیشانی."
"دست، دست را میشناسه."
"دست دکاندار تلخ است."
"دست راست را از چپ نمیشناسه."
"دستش به خر نمیرسه پالان خر را بر میدارد."
"دستش به دم گاو بند شده."
"دستش به عرب و عجم بند شده است."
"دستش بدهنش میرسه."
"دستش در کیسه خلیفه است."
"دستش را به کمرش گرفته که از بیگی نیفته."
"دستش شیره ایست یا دستش چسبناک است."
"دستش را توی حنا گذاشت."
"دست شکسته بکار میره، دل شکسته بکار نمیره."
"دست شکسته وبال گردنه."
"دستش نمک نداره."
"دست کار دل و نمیکنه و دل کار دست و نمیکنه."
"دستش کجه."
"دست که به چوب بردی گربه دزده حساب کار خودشو میکنه."
"دست که بسیار شد برکت کم می‌شود."
"دست ما کوتاه و خرما بر نخیل." (( پای ما لنگ است و منزل بس دراز )) ((‌ حافظ شیرازی ))
"دست ننت درد نکنه."
"دست و روت را بشور منم بخور."
"دست و رویش را با آب مرده شور خانه شسته است."
"دستی را که حاکم ببره خون نداره یا دیه نداره."
"دستی را که نمیتوان برید باید بوسید."
"دستی را که از من برید، خواه سگ بخورد خواه گربه."
"دشمنان در زندان با هم دوست شوند."
"دشمن دانا بلندت میکند --- بر زمینت میزند نادان دوست."
"دشمن دانا که غم جان بود --- بهتر از دوست که نادان بود." ((‌ نظامی ))
"دشمن نتوان حقیر و بیچاره شمرد." (( دانی که چه گفت زال با رستم گرد )) ((‌ سعدی ))
"دعا خانه صاحبش را میشناسد."
"دعا کن (( الف )) بمیره یا دعا کن بابات بمیره."
"دعوا سر لحاف ملا نصرالدین بود."
"دلاکها که بیکار میشوند سر هم را میتراشند."
"دل بی‌غم دراین عالم نباشد --- اگر باشد بنی آدم نباشد."
"دل سفره نیست که آدم پیش هر کس باز کنه."
"دلش درو طاقچه نداره."
"دلم خوشه زن بگم اگر چه کمتر از سگم."
"دلو همیشه از چاه درست در نمیاد."
"دماغش را بگیری جانش در میاد."
"دم خروس از جیبش پیداست."
"دمش را توی خمره زده است."
"دندن اسب پیشکشی را نمی‌شمارند."
"دنده را شتر شکست، تاوانش را خر داد."
"دنیا پس از مرگ ما، چه دریا چه سراب."
"دنیا دمش درازه."
"دنیا جای آزمایش است، نه جای آسایش."
"دنیا، دار مکافاته."
"دنیا را آب ببره او راخواب میبره."
"دنیا را هر طور بگیری میگذره."
"دنیایش مثل آخرت یزیده."
"دنیا محل گذره."
"دو تا در را پهلوی هم میگذارند برای اینست که به درد هم برسند."
"دو خروس بچه از یک مرغ پیدا میشوند، یکی ترکی میخونه یکی فارسی."
"دود از کنده بلند میشه."
"دود، روزنه خودشو پیدا میکنه."
"دو دستماله میرقصه."
"دور اول و بد مستی؟"
"دور دور میرزا جلاله، یک زن به دو شوهر حلاله."
"دوری و دوستی."
"دوست آنست که بگریاند." دشمن آنست که بخنداند."
"دوست همه کس، دوست هیچکس نیست."
"دوستی بدوستی در، جو بیار زرد آلو ببر."
"دوستی دوستی از سرت میکنند پوستی؟"."
"دوصد گفته چو نیم کردار نیست."
"دو صد من استخوان باید که صدمن بار بردارد."
"دوغ در خانه ترش است."
"دوغ و دوشاب در نظرش یکیست."
"دو قرت و نیمش باقیه."
"دو قرص نان اگر از گندم است و گر از جو --- دوتای جامه اگر کهنه است و گر از نو."
"هزار مرتبه بهتر بنزد ابن یمین --- زفرمملکت کیقباد و کیخسرو."
"ده انگشت را خدا برابر نیافریده."
"ده، برای کدخدا خوبه و برادرش."
"ده درویش در گلیمی بخسبند و دو پادشاه در اقلیمی نگنجند."
"دهنش آستر داره."
"دهنش چاک و بست نداره."
"دهن مردم را نمیشود بست."
"دهنه جیبش را تار عنکبوت گرفته."
"دیده می‌بینه، دل میخواد."
"دیر آمده زود میخواد بره."
"دیر زائیده زود میخواد بزرگ کنه."
"دیشب همه شب کمچه زدی کو حلوا؟"."
"دیگ به دیگ میگه روت سیاه، سه پایه میگه صل علی."
"دیگران کاشتند ما خوردیم، ما میکاریم دیگران بخورند."
"دیگ ملا نصرالدین است."
"دیوار حاشا بلنده."
"دیوار موش داره، موش هم گوش داره."
"دیوانه چو دیوانه به بیند خوشش آید."

خار را در چشم دیگران می‌بینه و تیر را در چشم خودش نمی‌بینه."
"خاشاک به گاله ارزونه، شنبه به جهود."
"خاک خور و نان بخیلان مخور." (( خار نه ای زخم ذلیلان مخور... ))
"خاک کوچه برای باد سودا خوبه."
"خال مهرویان سیاه و دانه فلفل سیاه --- هر دو جانسوز است اما این کجا و آن کجا؟"
"خاله‌ام زائیده، خاله زام هو کشیده."
"خاله را می‌خواهند برای درز و دوز و گرنه چه خاله چه یوز."
"خاله سوسکه به بچه‌اش میگه: قربون دست و پای بلوریت."
"خانه‌ای را که دو کدبانوست، خاک تا زانوست."
"خانه اگر پر از دشمن باشه بهتره تا خالی باشه."
"خانه خرس و بادیه مس؟"
"خانه داماد عروسیست، خانه عروس هیچ خبری نیست."
"خانه دوستان بروب و در دشمنان را مکوب."
"خانه قاضی گردو بسیاره شماره هم داره."
"خانه کلیمی نرفتم وقتی هم رفتم شنبه رفتم."
"خانه نشینی بی‌بی از بی‌چادریست."
"خانه همسایه آش می‌پزند بمن چه؟"
"خدا به آدم گدا، نه عزا بده نه عروسی."
"خدا برف را به اندازه بام میده."
"خدا جامه می‌دهد کو اندام؟" نان می‌دهد کو دندان؟"
"خدا خر را شناخت، شاخش نداد."
"خدا داده بما مالی، یک خر مانده سه تا نالی."
"خدا دیر‌گیره، اما سخت‌گیره."
"خدا را بنده نیست."
"خدا روزی‌رسان است، امااِهنی هم می‌خواد."
"خدا سرما را بقدر بالا‌پوش میده."
"خدا شاه دیواری خراب کنه که این چاله‌ها پر بشه."
"خدا گر ببندد ز‌حکمت دری --- ز‌رحمت گشاید در دیگری."
"خدا میان دانه گندم خط گذاشته."
"خدا می‌خواهد بار را بمنزل برساند من نه، یک خر دیگه."
"خدا نجار نیست اما در و تخته رو خوب بهم میندازه."
"خدا وقتی بخواد بده، نمیپرسه تو کی هستی؟"
"خدا وقتی ها میده، ور ور جماران هم، ها میده."
"خدا همه چیز را به یک بنده نمی‌ده."
"خدا همونقدر که بنده بد داره، بنده خوب هم داره."
"خدایا آنکه را عقل دادی چه ندادی و آنکه را عقل ندادی چه دادی؟" ((خواجه عبدالله انصاری ))
"خدا یه عقل زیاد بتو بده یه پول زیاد بمن."
"خر، آخور خود را گم نمیکنه."
"خراب بشه باغی که کلیدش چوب مو باشه."
"خر، ار جل ز‌اطلس بپوشد خر است."
"خر است و یک کیله جو."
"خر از لگد خر ناراحت نمیشه."
"خر باربر، به که شیر مردم در."
"خر به بوسه و پیغام آب نمی‌خوره."
"خربزه شیرین مال شغاله."
"خربزه که خوردی باید پای لرزش هم بشینی."
"خربزه میخواهی یا هندوانه: هر دو دانه."
"خربیارو باقلا بار کن."
"خر، پایش یک بار به چاله میره."
"خرج که از کیسه مهمان بود --- حاتم طایی شدن آسان بود."
"خر چه داند قیمت نقل و نبات؟"
"خر خالی یرقه میره."
"خر، خسته - صاحب خر، ناراضی."
"خر خفته جو نمی‌خوره."
"خر دیزه است، به مرگ خودش راضی است تا ضرر بصاحبش بزنه."
"خر را با آخورمیخوره، مرده را با گور."
"خر را جایی می‌بندند که صاحب خر راضی باشه."
"خر را که به عروسی می‌برند، برای خوشی نیست برای آبکشی است."
"خر را گم کرده پی نعلش میگرده."
"خر، رو به طویله تند میره."
"خرس، تخم میکنه یا بچه؟ از این دم بریده هر چی بگی برمیاد."
"خرس در کوه، بو علی سیناست."
"خرس شکار نکرده رو پوستشو نفروش."
"خر سواری را حساب نمیکنه."
"خر، سی شاهی، پالون دو زار."
"خر کریم را نعل کردن."
"خر که جو دید، کاه نمیخوره."
"خر، که علف دید گردن دراز میکنه."
"خر گچ‌کش روز جمعه از کوه سنگ میاره."
"خر لخت راپالانشو بر نمیدارند."
"خر ما از کرگی دم نداشت."
"خر ناخنکی صاحب سلیقه می‌شود."
"خروار نمکه، مثقال هم نمکه."
"خر وامانده معطل چشه."
"خروسی را که شغال صبح میبره بگذار سر شب ببره."
"خر، همان خره پالانش عوض شده."
"خریت ارث نیست بهره خداداده‌س."
"خری که از خری وابمونه باید یال و دمشو برید."
"خوشبخت آنکه خورد و کِشت، بدبخت آنکه مرد و هِشت."
"خواب پاسبان، چراغ دزده."
"خنده کردن دل خوش میخواد و گریه کردن سر وچشم."
"خواهر شوهر، عقرب زیر فرشه."
"خواست زیر ابروشو برداره، چشماشو کور کرد."
"خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو."
"خوبی لر به آنست که هر چه شب گوید روزنه انست."
"خودتو خسته ببین، رفیقتو مرده."
"خودشو نمیتونه نگهداره چطور منو نگهمیداره؟"
"خود گویی و خود خندی، عجب مرد هنر‌مندی."
"خودم کردم که لعنت بر خودم باد."
"خوردن خوبی داره، پس دادن بدی."
"خوشا بحال کسانی که مردند و آواز ترا نشنیدند."
"خوشا چاهی که آب از خود بر آرد."
"خوش بود گر محک تجربه آید بمیان --- تا سیه روی شود هر که دراو غش باشد."
"خوش زبان باش در امان باش."
"خولی بکفم به که کلنگی بهوا."
"یک ده آباد به از صد شهر خراب."
"خونسار است و یک خرس."
"خیر در خانه صاحبش را میشناسد."
"خیک بزرگ، روغنش خوب نمیشه."

چار دیواری اختیاری."
"چاقو دسته خودشو نمیبره."
"چاه کن همیشه ته چاهه."
"چاه مکن بهر کسی، اول خودت، دوم کسی."
"چاه نکنده منار دزدیده."
"چرا توپچی نشدی."
"چرا عاقل کند کاری که باز آرد پشیمانی"
English Equivalent: If you are wise, you think before you act.
"چراغی که به خونه رواست، به مسجد حرام است."
"چشته خور بدتر از میراث خوره."
"چشم داره نخودچی، ابرو نداره هیچی."
"چشمش آلبالو گیلاس می‌چینه."
"چشمش هزار کار میکنه که ابروش نمیدونه."
"چغندر گوشت نمیشه، دشمنم دوست نمیشه."
"چنار در خونه‌شونو نمی‌بینه."
"چوب خدا صدا نداره، هر کی بخوره دوا نداره."
"چوب دو سر طلا‌ست."
"چوب را که برداری، گربه دزده فرار میکنه."
"چوب معلم گله، هر کی نخوره خله."
"چو به گشتی، طبیب از خود میازار --- چراغ از بهر تاریکی نگه دار."
"چو دخلت نیست خرج آهسته‌تر کن --- که گوهر فرو شست یا پیله‌ور."
"چه خوشست میوه‌فروشی --- گر کس نخرد خودت بنوشی."
"چه عزائیست که مرده‌شور هم گریه میکنه."
"چه علی خواجه، چه خواجه علی."
"چه مردی بود کز زنی کم بود."
"چیزی که شده پاره، وصله ور نمی‌داره."
"چیزی که عوض داره گله نداره."